تبلیغات
کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان - مدارس نظامبه ؛ مظهر مجد و عظمت تمدن اسلامی
 
کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان
انیس کنج تنهایی کتاب است / فروغ صبح دانایی کتاب است .
درباره وبلاگ


شناساندن تاریخ و فرهنگ اصیل اسلامی و حفظ ارزشها و باورهای دینی به نسل حاضر و آینده جامعه اسلامی جهت حفظ هویت و رشد غرور دینی و باورهای مذهبی امری مسلم و ضروری است . کتابخانه ها مسئول گردآوری ، حفاظت و سازماندهی منابع لازم در راستای شناسایی تاریخ ، فرهنگ و آداب و رسوم اسلامی می باشند. کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان نیز در این راستا با فراهم آوری 50000 جلد کتاب توانسته است گامی کوچک در جهت رشد و تعالی فرهنگ دینی و حراست از گنجینه های اندیشمندان بردارد. اما انفجار اطلاعات همراه با تکامل سریع تکنولوژی و فزونی بیش از انتظار نشریات در دهه های اخیر بسیاری از کتابخانه های بزرگ دنیا را از فراهم آوری تمام نشریات عاجز نموده است . کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد .از این رو امیدمان بر آن است تا اندیشمندان ، کتابدوستان ، ناشران و مولفان ارجمند بذل عنایتی نموده با همتی خداپسندانه و عزمی راسخ با اهدای کتاب در جهت ارتقای سطح کمی و کیفی مجموعه کتابهای کتابخانه مرکزی دارالعلوم ، ما را یاری نمایند. و من الله توفیق

مدیر وبلاگ : مسعود عبادی
نویسندگان

این مقاله در ندای اسلام شماره 55-56 منتشر شده است.

اشاره:  تأسیس مدارس نظامیه از رویدادهای مهم علمی‌ـ مذهبی و شگفتی‌های عصر طلایی تمدن اسلامی و سرآغاز نهضتی چشمگیر در گسترش دامنة مدارس اسلامی، و منشأ تحولی عظیم در رشد و شكوفایی علم و اندیشه به حساب می‌آید. این مدارس قریب به چهارصد سال از مراكز مهم علمی‌ـ مذهبی دنیای اسلام بودند كه خدمات شایان توجهی به جهان ارائه نمودند. برنامه‌های ابداعی و ابتكاری نظامیه‌ها به گونه‌ای بود كه سرمشق و الگوی بسیاری از بزرگان علمی‌ـ سیاسی عصر خود و عصر بعد از خود در تأسیس مؤسسات عالی علمی‌ـ مذهبی گردیدند، و كهن‌ترین دانشگاه‌های اروپایی نیز از نظامیه‌ها الگو گرفتند. این نوشتار تلاش مختصری است برای آشنایی با تاریخ شكل‌گیری این مدارس، اهداف، وسعت و فراگیری و ویژگی‌های منحصر به‌فردشان، معروف‌ترین نظامیه‌ها به‌خصوص نظامیة بغداد، مدرسان و دانش‌آموختگان معروف آن‌ها و نیز گسترة تأثیرگذاری علمی و مذهبی این مدارس در سرزمین‌های اسلامی و غیر اسلامی.

نخستین مدارسی كه تمدن اسلامی را با عظمت خود مزین ساختند و مایة عزت و سربلندی اندیشمندان مسلمان در عصر طلایی تمدن اسلامی شدند، مدارس نظامیه بودند.

نظامیه ‌عنوان مدارسی است كه نظام‌الملك وزیر معروف سلجوقیان در شهرهای مختلف بنا كرد و به‌همین‌خاطر به این مدارس نام نظامیه دادند. اهمیت این مدارس به‌حدی بود كه بعضی از مؤلفان قدیم را به اشتباه افكند و بر آن داشت كه نظام‌الملك را نخستین بانی مدارس برشمارند.(فرهنگ معین:6 /32) سبب اشتهار نظام‌الملك در

ایجاد مدارس اسلامی این است كه او نخستین مدرسة بزرگ [و مجهز] را در بغداد بنا كرد، و تعلیم را در آنجا رایگان ساخت و برای شاگردان آن مدرسه نفقه و سرپرست و دیگر لوازم مقرر كرد.(حلبی، تاریخ تمدن اسلامی:410)

بنیانگذار مدارس نظامیه

بنیانگذار مدارس نظامیه خواجه نظام‌الملك طوسی وزیر دانشمند و مقتدر سلجوقیان است. وی معروف به سیدالوزرا و قوام‌الدین ابوعلی حسن‌بن علی‌بن اسحاق طوسی، در روز جمعه 15 یا 21 ذی‌القعده 408 یا 410 هـ.ق در نوغان از روستاهای رادكان طوس متولد شد. دوران كودكی را در شهر طوس گذراند و همان‌جا به تحصیل پرداخت. در سن یازده سالگی قرآن را فراگرفت و سپس در طوس و نیشابور و مرو فقه شافعی و حدیث آموخت و چندی بعد در شهر بلخ به‌خدمت ابوعلی‌بن شاذان درآمد و دبیر وی شد.

بعد از آن‌كه آلپ ارسلان به‌جای پدرش حكومت همه خراسان را به‌دست گرفت، نظام‌الملك را در سال 451 به وزارت برگزید و چهار سال بعد آلپ ارسلان به‌جای عمویش طغرل (455 هـ.ق) به پادشاهی رسید و خواجه نظام‌الملك را به منصب وزارت ممالك سلجوقی گماشت.(صفا، تاریخ ادبیات ایران:341) خواجه نظام‌الملك وزیری توانا، كاردان و دانش‌پرور بود. مذهب شافعی داشت و فقها و متصوفه را ارج نهاد و مدارس و خانقاه‌های بسیاری در اكناف قلمرو دولت سلجوقی پی‌افكند، از آن‌ جمله بود مدارس معتبری كه به‌نام نظامیه در اصفهان، بغداد و نیشابور و... تأسیس كرد.(لغت‌نامةدهخدا: 14/22572) كتاب «سیاست‌نامه» یا «سیرالملوك» از تألیفات مشهور او است كه در موضوعات گوناگون علم الاجتماع به اشارت ملكشاه سلجوقی و برای او به نگارش درآورد، همچنین «دستورالوزراء» یا «وصایای نظام‌الملك» كه خطاب به فرزندش در ذكر شرایط وزارت و روند سیاست نوشته است.

 

تاریخ آغاز تأسیس این مدارس

از مطالعة منابع تاریخی چنین به‌دست می‌آید كه اولین مدرسة نظامیه كه نظام‌الملك بنا كرد، مدرسة نظامیة نیشابور بود كه برای امام‌الحرمین ساخت، اما هیچ تاریخ مشخصی در منابع قدیمی در مورد تأسیس آن ذكر نشده است. ابن‌خلكان در وفیات الاعیان می‌نویسد: نظام‌الملك پس از بازگشت امام‌الحرمین جوینی به نیشابور در اوائل حكومت سلطان آلپ ارسلان سلجوقی، مدرسة نظامیه را در نیشابور ساخت و ریاست مدرسه و امور اوقاف را به امام‌الحرمین سپرد و او به‌مدت سی سال در مسند منبرومحراب،خطابت‌وامامت جمعه و تدریس باقی ماند.(وفیات‌الاعیان:3/168)

جرجی زیدان می‌نویسد: مؤرخین از مدارس دیگری نیز نام برده‌اند كه پیش از مدرسة نظام‌الملك [نظامیة بغداد] در نیشابور پایتخت خراسان تأسیس شده بود. [از جمله این مدارس:] 1. مدرسة ابن‌فورك، 2. مدرسة بیهقیه؛ 3. مدرسة خواجه نظام‌الملك در نیشابور كه برای امام‌الحرمین در زمان سلطنت آلپ ارسلان تأسیس گشت، تمام این مدارس پیش از نظامیة بغداد دایر شدند.(جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام:626)

مصاحب نیز چنین می‌نویسد: نظامیة نیشابور یكی از نظامیه‌هایی است كه خواجه نظام‌الملك قبل از نظامیة بغداد برای امام‌الحرمین (متوفی 479هـ) ساخت. امام مذكور سی سال در آن‌جا مجلس درس و وعظ و مناظره داشت و سیصد شاگرد در درسش حاضر می‌شدند، امام محمّد غزالی و انوری ابیوردی [شاعر معروف قرن پنجم و ششم] از شاگردان این مدرسه هستند.(مصاحب، دایرة‌المعارف فارسی:3/3027)

با توجه به این‌كه تاریخ وفات امام‌الحرمین 25 ربیع‌الآخر 478 هـ.ق ذكر شده است، می‌توان نتیجه گرفت كه نظامیة نیشابور ده سال قبل از نظامیة بغداد تأسیس شده است. شواهد تاریخی نیز صراحت دارد كه تأسیس نظامیة نیشابور چند سال پیش از شروع نظامیة بغداد و با نخستین سال‌های سلطنت آلپ ارسلان سلجوقی مقارن بوده است.(كسائی، مدارس نظامیه:86)

در مورد ضبط تاریخ تأسیس و مراسم شكوهمند افتتاح بزرگترین نظامیه یعنی نظامیة بغداد و شرح احوال مدرسان و طلاب آن مدرسه مؤرخان و تذكره‌نویسان توجه و دقتی خاص مبذول داشته‌اند. چنان‌كه نوشته‌اند: مهمترین و بزرگترین مدارس نظام‌الملكی، مدرسة نظامیة بغداد بوده است كه بنای آن در سال 457هـ.ق آغاز و در سال 459هـ.ق به پایان رسید و هنگام گشایش آن مراسم بزرگی برپا گردید.(غنیه، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی:117) ابن‌اثیر در الكامل فی التاریخ (8/375و380)، ابن‌خلكان در وفیات‌الاعیان (2/129) و ابن‌جوزی در المنتظم و سایر مؤرخین بر همین تاریخ صحه می‌گذارند. ابن‌جوزی بعد از ذكر تاریخ تأسیس نظامیه می‌نویسد: روز شنبه دهم ذی‌القعده عمید ابوسعد قاضی [متولی بنای نظامیة بغداد از طرف خواجه نظام‌الملك] طبقات مختلف مردم را به مدرسة نظامیه كه نظام‌الملك در بغداد برای شوافع بنا كرده بود فراخواند.(المنتظم:16/102)

 

هدف و شكل‌گیری مدارس نظامیه

با فرارسیدن قرن سوم هجری نهضت فرقة‌ معتزله با تأیید و پشتیبانی مأمون عباسی و تحمیل آرا و عقاید این مكتب بر مردم به اوج قدرت و عظمت خود رسید و از سویی تبلیغات سِرّی و نهانی اسماعیلیه كه از آغاز قرن دوم هجری شروع شده بود، در این دوره امكان آن را یافت كه مواضع خود را استوار كرده به تأسیس دولت اسماعیلی فاطمی در غرب جهان اسلام قیام كند. این دولت نوبنیاد پس از مدتی متوجه مصر شد و در آن سرزمین استقرار كامل یافت. همزمان با این بلواها كه علیه مذاهب اهل‌سنّت برپا شد، نیروی پرتوان و تازه‌نفس كه همان حكومت تركمان سلجوقی بود، در شرق ایران شكل گرفت و به زودی در دارالخلافه بغداد حضور فعال یافت. سیاست مذهبی سلجوقیان به‌طور كلی بر اساس تقویت و پشتیبانی از اهل‌سنّت و ازبین‌بردن جنبش‌های باطنیه و معتزله استوار بود. شكی نیست كه برای پایان دادن به برنامه‌های گسترده و تدابیر اساسی و حساب‌شدة فاطمیان و محو كلیة آثار و عوارضی كه از تبلیغات اسماعیلیان ناشی شده بود، می‌بایست برنامه‌های وسیع و نقشه‌هایی نظیر همان برنامه‌ها طرح‌ریزی شود و با برخورداری از آموزش‌های قابل ملاحظه در جامعة اسلامی برای مقابله با این پدیدة سیاسی‌ـ مذهبی به مرحلة اجرا در آید.

نظام‌الملك طوسی وزیر دانشمند و آگاه به جمیع فنون سیاست و مذهب و آداب و رسوم ملك‌داری... نخستین كسی بود كه به اهمیت این موضوع و ابعاد سیاسی و اجتماعی آن پی‌برد و این حقیقت را به‌خوبی دریافت كه جنبش حاصل از ایجاد مدارس خصوصی به نوبة خود بهترین دست‌آویز و راه‌ چاره برای احیا و اشاعة فرهنگ اهل‌سنّت و مقابله با تبلیغات مخالف بوده است. ازاین‌رو بر آن شد كه ضمن جانبداری و حمایت همه‌جانبه ازاین‌قبیل مراكز آموزشی، خود به تأسیس مدارس وسیع‌تر و با سازمان و تشكیلات جدید و بی‌سابقه بپاخیزد، و در پی این تصمیم مدارس جدیدی در مشهورترین شهرهای عراق و فارس و بغداد و بلخ و نیشابور و اصفهان...[به نام نظامیه] ایجاد كرد.(غنیه، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی:114ـ 117)

 

ویژگی‌های مدارس نظامیه

مدارس نظامیه كه به دستور خواجه نظام‌الملك در سرزمین‌های شرقی اسلام و قلمرو سلجوقیان تأسیس گردید دارای ویژگی‌‌های خاصی بوده است كه هیچ یك از مدارس هم‌عصر نظامیه‌ها دارای آن ویژگی‌ها نبوده‌اند. تأسیس این مدارس ظاهراً بر دو گونه بوده است: یكی مراكزی كه در حكم مدارس ابتدایی و متوسطة این زمان بوده و عموماً در شهرهای كوچك و روستاهای پر جمعیت دایر گردیده است، دیگر مدارس بزرگی كه به منزلة دانشگاه‌ها و مراكز تعلیمات عالیة امروزی بوده و با امكانات وسیع و تشكیلات گسترده‌تری تأسیس شده است.(كسائی، مدارس نظامیه؛69) از دیگر ویژگی‌های این مدارس می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1. مدارس نظامیه نخستین مدارسی بوده‌اند كه به‌صورت شبكه‌ای در سراسر سرزمین‌های اسلامی تحت سلطة سلجوقیان توسط حكام و با حمایت همه‌جانبة آنها تأسیس شده‌اند. خواجه نظام‌الملك نخستین وزیر و رئیس دولتی بود كه با موافقت پادشاه وقت در تمام شهرهای بلاد اسلامی خویش مدرسه دایر نمود و عُشر درآمد مملكت را به تأسیس این مدارس اختصاص داد و این امر را آن‌چنان در شرق اسلام گسترش داد كه در شهرها و دهكده‌های خراسان و عراق، محلی یافت نمی‌شد كه خواجه در آن مدرسه‌ای نساخته باشد.(همان:76)

عمادالدین اصفهانی می‌گوید: در هر شهری كه نظام‌الملك مردی دانشمند می‌یافت، بی‌درنگ مدرسه‌ای برای او می‌ساخت تا در آنجا به تدریس بپردازد.(شبلی، تاریخ آموزش:101)

2. مدارس نظامیه اولین مدارسی بوده‌اند كه به‌صورت شبانه‌روزی اداره می‌شده و برای طلاب و دانشجویان خود شهریة معین و مداومی مقرر نموده و امكانات رفاهی همانند كتاب‌خانه، بیمارستان و مسجد فراهم می‌كرده‌اند. غنیه می‌نویسد: تنظیم برنامة شبانه‌روزی برای مدارس و درنظر گرفتن مسكن و مدد معاش و حقوق و مستمری و تأمین هزینه‌های تحصیلی برای استادان و دانشجویان موجب شد كه دانش و دانشمندی و دست‌‌اندركاران امور علمی از نوعی استقلال مالی در زندگی برخوردار شوند و از بابت تأمین مخارج خوراك و مسكن آسوده‌خاطر گردند، و فرصت یابند كه با فراغ بال و آسودگی خیال به تدریس و بحث بپردازند.(غنیه، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ:121) همچین كتاب‌خانة مدرسه زیرنظر كتابدار مخصوص، كتب موردنظر را در اختیار طلاب و استادان مدرسه قرار می‌داد و برای تعمیرات مدرسه، خرید و استنساخ كتاب و تأمین سوخت و روشنایی، هزینه‌های لازم در نظر گرفته شده بود.(كسائی، مدارس نظامیه:77)

3. مدارس نظامیه نخستین مدارسی بوده‌اند كه تدریس در آنها دارای ضوابط و قواعد خاصی بوده و انواع رشته‌های درسی در آن‌جا تدریس شده است. كسائی می‌نویسد: هیچ‌كس نمی‌توانست به‌طور دلخواه بدون اجازه در آن تدریس نماید، می‌بایست صلاحیت علمی و مذهبی و اجتماعی داشته باشد. تدریس در اوقات معین و با تشریفات خاص برگزاری می‌شد. مدرس به هنگام ارائة درس لباس مخصوص بر تن می‌نمود و بر كرسی تدریس می‌نشست و دو معید1گفته‌های او را برای طلاب تكرار می‌نمودند و در صورت عدم دسترسی به مدرس ذی‌صلاح از وجود نایب استفاده می‌شد.(همان:76)

 

معروف‌ترین مدارس نظامیه

در باب كثرت مدارس نظامیه ابوشافه در الروضتین می‌نویسد: مدرسه‌هایی كه نظام‌الملك ساخت در سراسر جهان زبانزد هستند، هیچ شهر و روستایی از این مدرسه‌ها تهی نیست. حتی در جزیرة ابن‌عمر كه در گوشة دوردستی هست و چندان سكنه‌ای ندارد، مدرسه‌ای بزرگ ساخته شده است.(شبلی، تاریخ آموزش در اسلام:101) اما از جستجو در متون تاریخ آموزش در اسلام از صدها مدارس نظامیه نمی‌توان جز نام اندكی را یافت. كسائی در كتاب «مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن» نام سیزده باب مدرسه را ذكر نموده است كه عبارتنداز: 1. نظامیة نیشابور؛ 2. نظامیة بغداد؛ 3.‌ نظامیة اصفهان؛ 4. آمل طبرستان؛ 5. بصره؛ 6. بلخ؛ 7. جزیرة ابن‌عمر؛ 8.‌ خرگرد خواف؛ 9. مرو؛ 10. موصل؛ 11. هرات؛ 12. ری؛ 13. نظامیة ظافر(شهری در آذربایجان).

معروف‌ترین آنها نظامیة بغداد می‌باشد كه به اختصار از این نظامیه سخن می‌رانیم.

 

نظامیه بغداد

این مدرسه در قسمت شرقی بغداد، در ساحل دجله و در وسط بازار معروف به سوق الثلاثا نزدیك دروازة باب الأزج و پیوسته به مدرسة مرجان (از بناهای معروف بغداد) ساخته شد.(كسائی:112)

نظام‌الملك برای ساختمان این مدرسه دویست‌هزار دینار از مال خود خرج كرد و موقوفات متعدد و پردرآمدی بدان تخصیص داد. در نظامیة بغداد حجره‌هایی به سكونت طلاب اختصاص داشت و كتاب‌خانة معتبر آن از كتاب‌های ارجمند انباشته بود. در این دارالعلم بزرگ شش‌هزار دانشجو به تحصیل فقه و تفسیر و حدیث و نحو و لغت و ادبیات اشتغال داشتند. در آغاز تأسیس از امام شیخ ابواسحاق شیرازی دعوت شد تا در آن‌جا به تدریس بپردازد و تا رسیدن وی امام ابونصر بغدادی معروف به ابن‌صباغ بیست روز بدین مهم پرداخت. این دانشگاه بزرگ مذهب شافعی قریب به دو قرن بعد از ایجاد در اوج عظمت و اشتهار بود.(دهخدا، لغتنامه:13/22575)

نظامیة بغداد به جهت استادان بسیار معتبری كه در آن درس می‌دادند، بسیار معروف و از جملة مراكز مهم علمی عالم اسلام شد. مشهورترین مدرّس آن امام محمّد غزالی حجة‌الاسلام بود كه به دعوت نظام‌الملك چندی در آن تدریس می‌كرد.(مصاحب، دایرةالمعارف فارسی:2/3037)

 

سازمان اداری و آموزشی نظامیه بغداد

افرادی كه به‌نحوی در نظامیة بغداد به انجام وظایف اشتغال داشتند و در حقیقت از محل عواید/ درآمدهای اوقاف مدرسه، راتبه و مستمری دریافت می‌نموده‌اند، عبارت بودند از: سرپرستان، بازرسان اوقاف، نویسندگان موقوفات، دربانان و خدمتكاران كه از اعضای بخش اداری مدرسه بودند. دیگر: مدرّسان، نایبان، واعظان، پیشوایان و مفتیان، كتابداران و دانشجویان كه در بخش آموزش مدرسه به انجام وظیفه مشغول بودند؛ بنابراین می‌توان طبقة حقوق‌بگیر نظامیه را به دو دستة كاركنان سازمان اداری و سازمان آموزشی تقسیم نمود.(كسائی، مدارس نظامیه:121)

موقوفات نظامیة بغداد: خواجه به امور مالی مدرسه توجه وافر مبذول داشت و هدفش این بود كه هزینة اداره و نگهداری مدرسه از محلی تأمین شود كه كمتر مورد اختلاس و تجاوز غاصبان قرار گیرد؛ ازاین‌رو به ابوسعید صوفی دستور داد در اطراف مدرسه، بازارهای وقف بر آن بسازد و نیز حمام‌ها، املاك، دكان‌ها و كاروان‌سراها را خرید و همه را وقف نظامیه نمود تا عواید آن به مصرف ادارة مدرسه برسد. به‌دستور خواجه صورت موقوفات و اموال مدرسه در دفاتری ثبت و ضبط می‌گردید و برای آن شرایط و ضوابطی مؤكد می‌نوشت و مسؤلان و متولیان مدرسه را ملزم به اجرای مفاد آن می‌نمود.(همان:114)

اعتبارات مالی نظامیه: نظا‌م‌الملك سالانه ششصدهزار دینار به مصرف ساختمان مدارس و كمك به  اهل علم اختصاص داده بود. شكی نیست كه قسمت عمدة این مبلغ به نظامیة بغداد اختصاص داشت. از این رقم، شست‌هزار دینار در هزینة ساختمان مدرسه به مصرف رسیده، بنابه نوشتة ابن‌جبیر، خواجه دویست‌هزار دینار هم از مال خویش را در راه بنای مدرسه صرف كرد و سالانه پانزده‌هزار دینار به نفقة شاگردان اختصاص داد.(همان:114)

مزایای تحصیلی: نظامیة بغداد در حكم یك مؤسسة عالی دولتی بود كه كلیة هزینه‌های تحصیلی و تأمین خوراك و مسكن طلاب را بر عهده داشت و با توجه كاملی كه به رفاه طلاب و فقها مبذول می‌نمود، منشأ تحولی عظیم در زندگی طلاب علم گردید و افرادی كه تا آن زمان در راه تحصیل علم با مصایب و مشكلات فراوانی مواجه بودند، با تأسیس مدارس نظامیه از هر نوع حمایت اجتماعی برخوردار شدند.(همان:183)

رشته‌های تحصیلی: هدف خواجه نظام‌الملك در آغاز تأسیس نظامیة بغداد این بود كه در آن‌جا تنها فقه شافعی و حدیث و قرائت قرآن تدریس گردد، ولی به‌تدریج همزمان با گسترش نظامیه و ازدیاد دانشجویان و نبوغ فقها و دانشمندان متبحری نظیر امام محمّد غزالی در فقه و اصول و رشته‌های مربوطه، و خطیب تبریزی و شاگردانش ابومنصور جوالیقی در رشته‌های ادبی، و نیز تألیف و تصنیف كتاب‌های سودمندی در رشته‌های مختلف علوم به‌وسیلة مدرسان نظامیه، دامنة رشته‌های تحصیلی در این مدرسه به‌تدریج توسعه یافت و مواد درسی شامل: فقه، اصول، حدیث، تفسیر و علوم قرآنی، كلام، علوم ادبی، صرف‌ونحو، لغت‌ومعانی، بیان‌وبدیع و امثال آن و علوم ریاضی و احتمالاً طب گردید.(همان:134)

كتاب‌خانة مدرسه: همزمان با تأسیس نظامیه، دارالكتب (كتاب‌خانه) مجهزی متناسب با تشكیلات وسیع و گستردة مدرسه در آن‌جا دایر گردید و به دستور خواجه، كتابداری برای آن درنظر گرفته شد. مسئولیت ادارة كتاب‌خانه ابتدا به ابوزكریا خطیب تبریزی [دانشمند و ادیب مشهور قرن پنجم] محول گردید. تأسیس كتاب‌خانه در مدارس نظامیه به‌ویژه نظامیة بغداد، یكی دیگر از رویدادهای علمی آن زمان بوده است؛ زیرا در این كتاب‌خانه كتب دل‌خواه مطابق اصول صحیح كتابداری در دسترس استادان و دانشجویان قرار می‌گرفت و كتاب‌خانه و كاركنان آن بخشی از سازمان آموزشی نظامیه را تشكیل می‌داد.(همان:160)

 

فرجام نظامیه بغداد

نظامیة بغداد بیش از سه قرن با شهرت و اعتباری بی‌مانند هم‌چنان به‌عنوان یك مركز علمی و مذهبی بر چهرة بغداد در شرق جهان اسلام درخشید. اما با تأسیس مدرسة عالی مستنصریه در سال 631 هـ.ق با تشكیلات و امكانات گسترده‌تر از نظامیة بغداد و پس از آن سقوط بغداد به‌دست هلاكوخان مغول در سال 656 هـ.ق به‌تدریج زمینه برای ركود تدریجی مدرسة نظامیه مساعد شد و با به سستی گراییدن سلطة عرب در دارالخلافة عباسی و ضعف قدرت اهل‌سنّت، نظامیه در سراشیب ركود و انقراض قرار گرفت.(كسائی:213)

پس از سقوط بغداد [توسط هلاكوخان] از تعداد مدرسان و معیدان و طلاب مقیم نظامیه به‌سرعت كاسته شد. گرچه نظامیة بغداد در نیمة دوم قرن هفتم در اثر مساعی عطاءالملك جوینی، حاكم بغداد نظم و استقرار پیش خود را بازیافت، ولی شهر خالی از سكنة بغداد دیگر آن رونق علمی و اجتماعی گذشته را نداشت. در نیمة اول قرن هشتم، ابن‌بطوطه (در سال 727 هـ.ق) از بغداد دیدن نمود و تحت تأثیر زیبایی و شكوه بی‌نظیر نظامیة قرار گرفت.(همان:216)

از اوائل قرن نهم به بعد هیچ‌گونه اطلاعی از سرگذشت نظامیه در دست نیست. كیفیت تخریب و انهدام این بنای با عظمت و غصب موقوفات و اموال كثیر آن، و مهمتر از همه سرنوشت كتاب‌های نفیس مدرسه نظامیة همچنان در مرحلة ابهام باقی مانده است.(همان: 217)

 

مشاهیر مدارس نظامیه

با توجه به حمایت‌های جدی و همه‌جانبه‌ای كه از نظامیه‌ها صورت می‌گرفت، طلاب علم از ماورای جیحون در شرق تا اقصا نقاط غرب اسلام یعنی اندلس به این مركز باشكوه علمی روی می‌آوردند؛ ازاین‌رو نظامیه‌ها در حیات ممتد علمی خود كه قریب به سیصدسال ادامه داشت، دانشمندان و ادبا و فقهایی را در دامان خود پروراندند و به جامعة اسلامی ارمغان دادند.

اما سوگمندانه باید گفت سهو تاریخ یا دستبرد حوادث و گذشت ایام بر آثار وقایع قدیمی یا اصولاً عدم توجه مؤرخان و تذكره‌نویسان نسبت به ضبط اسامی دانش‌آموختگان نظامیه‌ها موجب شده است كه اكنون نتوانیم جز معدودی را كه در شرح احوال‌شان به‌صراحت نامی از نظامیه برده شده است، مشخص نماییم.

نورالله كسائی در كتاب خود نام 389 نفر از مشاهیر این مدارس را اعم از مدرّسان، معیدان، نائبان تدریس، كتابداران، شاعران، واعظان و دانش‌آموختگان را آورده است كه در این مختصر فهرست‌وار به ذكر نام چند تن از آنها بسنده می‌نماییم:

1. امام‌الحرمین جوینی، ضیاءالدین ابوالمعالی، عبدالملك‌بن ابومحمّد عبدالله‌بن یوسف(متوفی 478 هـ‌.ق)، نخستین استاد نظامیة نیشابور و استاد امام محمّد غزالی، كیاهراسی و ابوالمظفر خوافی بوده است.

2. ابواسحاق شیرازی، جمال الدین ابراهیم‌بن یوسف (متوفی 476 هـ.ق)، وی نخستین فقیه عالیقدری بود كه برای منصب مدرسی در نظامیه انتخاب گردید.

3. امام محمّد غزالی، محمّدبن محمّد طوسی (متوفی 505 هـ.ق)، یكی از نوابغ نامدار ایران و اسلام از شاگردان امام‌الحرمین جوینی كه در نظامیة بغداد و نیشابور منصب تدریس یافت.

4. ابوبكر، محمّدبن ثابت خجندی (متوفی 483 هـ.ق)، وی نخستین فرد از آل‌خجند بود كه به فرمان نظام‌الملك به ریاست و مدرّسی نظامیة اصفهان منصوب گردید.

5ـ.سعدی شیرازی شاعر مشهور ایرانی (متوفی 691 یا 694 هـ.ق)، از جمله بزرگانی است كه پس از تحصیل مقدمات علوم در زادگاه خود شیراز، به بغداد سفر كرده و در نظامیة آن شهر به ادامه تحصیلات و تكمیل معلومات علوم و معارف زمان پرداخته است.

6. عبدالكریم شهرستانی، ابوالفتح عبدالكریم‌بن محمّدبن ابوالقاسم (متوفی 548 هـ.ق)، متكلم بزرگ اشعری و مؤلف مشهور كتاب «الملل و النحل» همزمان با تدریس اسعد صهینی در نظامیة بغداد به وعظ پرداخته است.

7. ابوبكر سمعانی، محمّدبن منصور (متوفی 510 هـ.ق)، پدر ابوسعد صاحب طبقات‌الانساب بوده كه در سال 497 در نظامیة بغداد به وعظ پرداخته است.

8. نورالدین عبدالرحمن جامی بزرگترین شاعر، نویسنده و عارف قرن نهم (817 ـ 898 هـ.ق)، در نظامیة هرات و در محضر مولانا جنید از دانشمندان ماهر در علوم عربی، به فراگیری كتاب مطوّل و شرح مفتاح تلمذ نمود.

9. ابن‌عساكر دمشقی، علی‌بن حسن (متوفی 571 هـ.ق)، صاحب تاریخ دمشق از دانش‌آموختگان نظامیة بغداد.

10. ابوسعد عبدالكریم‌بن محمّد سمعانی (506ـ562 هـ.ق)، صاحب كتاب انساب سمعانی و استاد نظامیة مرو.

 

گسترة تأثیر مدارس نظامیه

از فحوای متون تاریخی چنین استنباط می‌شود كه مدارس نظامیه نه تنها در میان طالبان علم و دانشمندان از جایگاه رفیع و تأثیرگذاری برخوردار بود، بلكه در میان طبقات مختلف مردم صاحبان مشاغل و حرفه و حتی در میان دولت‌مردان سیاسی و حكومتی نیز از جایگاهی بس رفیع و تأثیرگذار برخوردار بود كه همین ویژگی سبب شده بود تا این مدارس منشأ تأثیرات مثبت و مفید فراوانی از نظر رشد و توسعة علوم دینی و تأسیس مراكز علمی بی‌شماری گردد، به‌گونه‌ای كه در كمتر دوره‌ای از ادوار تاریخ می‌توان همانندی برای آن یافت.

اساتید و دانشجویان این مدارس با استفاده از امكانات وسیع و فراوان و با آسودگی خاطر به تدریس و تألیف و پژوهش پرداختند و در این عصر بهترین و مؤثرترین آثار را به جامعه عرضه نمودند. كسائی به نقل از تاریخ عرب می‌نویسد: آثاری كه امام محمّد غزالی از خود برجای گذاشت از مرزهای اسلامی فراتر رفت و در آثار دینی اروپایی قرون وسطا نیز اثر بخشید. توماس اكویناس كه یكی از بزرگترین رجال دین مسیح بود و نیز پاسكال به‌طور غیر مستقیم از افكار غزالی مایه گرفتند.(كسائی، مدارس نظامیه:270)

 فارغ‌التحصیلان این مدارس نیز به‌عنوان متولیان امور دینی و علمی، خدمات بسیار ارزنده‌ای را به جهان اسلام ارائه نمودند. شیخ ابواسحاق شیرازی می‌گوید: وقتی به‌عنوان سفیر خلیفه به خراسان رفتم، به هر شهر و قریه‌ای كه وارد می‌شدم قاضی یا خطیب یا مفتی آن دیار و قریه را از شاگردان خود دیدم.(ابن‌قاضی، طبقات شافعیه:179)

با توجه به كتب تاریخی و تذكره‌ها و آثار ادبی باقیمانده از حملة مغول چنین نتیجه می‌گیریم كه در تمام بلاد ماوراءالنهر، خراسان، طبرستان، آذربایجان، خوزستان، فارس، كرمان، اصفهان و سیستان از اواخر قرن پنجم تا حملة مغول مدارس و مراكز علمی بی‌شماری تأسیس شده كه عامل مؤثر در تأسیس آنها یا تأسی بزرگان و رجال دینی و سیاسی از روش نظام‌الملك بوده و یا مؤسسان و بنیانگذاران آن مراكز غالباً خود از پرورش‌یافتگان مدارس نظامیه بوده‌اند.(كسائی، مدارس نظامیه:273)

 

تأثیر مدارس اسلامی و نظامیه‏ها بر دانشگاه‌های اروپا

شکی نیست که نظامیة بغداد و دیگر مدارس نظامیه الگویی شدند جهت نظام اداری و آموزشی و برخی رشته‏های علمی دارالعلم‏های قدیم اروپایی. سالرنو در ایتالیا، قدیمی‏ترین دانشگاه اروپا، از تأثیر مدارس اسلامی خالی نبوده است. تأسیس مراکز بزرگ دیگر مانند دانشگاه بولونیا در ایتالیا و نیز دانشگاه‏های مونپلیه و آکسفورد که همه بعد از قرن دوازده میلادی به‌وجود آمدند مدتی بعد از دانشگاه‏های اسلامی بوده است. حتی بعضی از رسوم و الفاظ جاری در دانشگاه‏های اروپا مانند قرائت، سماع، اجازه، و...  به نظر برخی از محققان از رسوم و الفاظ مشابه معمول اسلامی اقتباس شده است.گیوم می‏نویسد: اگر دروسی را که مسلمین در قرن یازده و دوازده میلادی می‏خواندند با آنچه محصلین مسیحی در این قرن می‏خوانند مقایسه کنیم، می‏بینیم وجه تشابه بین آنها بیش از چیزی است که در ذهن ماست. همان تحصیل و مطالعة مرتب و منظم، ارتباط استاد با شاگرد، مسئلة حقوق و جیره و اوقاف، انتظام و دیسیپلین، درجه و گواهی‏نامه‏های تعلیم و تربیت، و فعالیت‏های زندگی دانش‏آموزی محققاً در مراکز تحصیلی شرق و غرب، مانند بغداد و آکسفورد، بیش و کم یکی بوده است و با اقتباس عناوینی چون استادیار، دانشیار و استاد، که امروزه استعمال می‏کنند، همان است که در نظامیه‏ها با لقب معید، نایب و مدرس استفاده کرده‏اند و حتی لباس سیاه پوشیدن و به هنگام درس بر روی صندلی نشستن از روش معمول در نظامیه‏ها اقتباس شده است.(تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران:321)

گوستاو لوبون در كتاب «تمدن اسلام و غرب» می‌نویسد: ما وقتی به قرن نهم و دهم میلادی برمی‌گردیم یعنی زمانی كه تمدن عرب در اسپانیا به‌حد اعلای ترقی رسیده بود. مراكز علمی غرب عبارت بود از برج‌ها و قلعه‌هایی كه یك مشت حكمرانان و اربابان وحشی در آن زندگی می‌كردند و افتخارشان به این بود كه سواد ندارند. روزگار درازی بدین منوال گذشت و اروپا در خواب جهل و توحش فرو رفته بود، تا این‌كه در قرن یازدهم و دوازدهم میلادی مختصر حسی نسبت به فراگرفتن علوم در آنها پیدا شد و به نزد اعراب كه از هر جهت استادتر و جلوتر بودند دست احتیاج خود را دراز كردند.(گوستاو، تمدن اسلام و عرب: 704)

وی می‌نویسد: تمام دانشمندانی كه قبل از قرن پانزدهم میلادی در اروپا آمدند، كسانی بودند كه علوم آنها منحصر به آن چیزهایی بود كه از روی كتاب‌های عربی یادگرفته بودند و تقریباً حدود 5 الی 6 قرن تنها كتاب‌های علمی‌ای كه در دانشگاه‌های اروپا تدریس می‌شد، همان كتاب‌هایی بود كه از زبان عربی به لاتین ترجمه شده بود، و به جرأت می‌توانیم بگوییم در بعضی از علوم مانند علم طب تا به امروز [زمان گستاو لوبون] هم ادامه دارد.(همان: 707)

 

منابع:

1. ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوك و الأمم؛ بیروت: دارالكتب العلمیه، 1412هـ.ق.

2. ابن‌خلكان، احمدبن محمّد؛ وفیات الأعیان و انباء الزمان؛ بیروت: داراحیاء تراث العربی، بی‌تا.

3. ابن‌قاضی‌شهبه، ابوبكربن محمّد؛ طبقات الشافعیه؛ ترجمة فاطمه مدرسی؛ تهران، احسان، 1389.

4. حلبی، علی‌اصغر؛ تاریخ تمدن اسلام؛ تهران:‌ چاپ و نشر بنیاد،1365.

5. دهخدا، علی‌اكبر؛ لغت‌نامه؛ تهران؛ دانشگاه تهران،1377.

6. زیدان، جرجی؛ تاریخ تمدن اسلام؛ ترجمة علی جواهر كلام؛ تهران: امیركبیر، 13689.

7. سباعی، محمّد مكی؛ نقش كتاب‌خانه‌های مساجد؛ ترجمة علی شكوهی؛ تهران: سازمان مدارك فرهنگی،1372.

8. شلبی، احمد؛ تاریخ آموزش در اسلام؛ ترجمة محمّدحسین ساكت؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1361.

9. صفا، ذبیح‌الله؛ تاریخ ادبیات در ایران؛ تهران: فردوس، 1374.

10. غنیمه، عبدالرحیم؛ تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی؛ ترجمة نورالله كسائی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1377.

11. كسائی، نورالله؛ مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن؛ تهران: امیركبیر، 1374.

12. لوبون، گوستاو؛ تمدن اسلام و عرب؛ ترجمة هاشم حسینی؛ تهران: اسلامیه، بی‌تا.

13. مصاحب، غلامحسین؛ دایرة المعارف فارسی؛ تهران: امیركبیر، 1380.

14.الماسی، علی محمد؛ تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران؛ تهران: امیر كبیر، 1379.

+ نوشته شده در دوشنبه هشتم اردیبهشت 1393ساعت توسط تحریریه ندای اسلام | نظر بدهید




نوع مطلب :
برچسب ها : مدارس نظامیه،
لینک های مرتبط :
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 06:15 ق.ظ

Nicely put, Cheers!
buy viagra pills cheapest viagra online natural viagra where can i buy viagra without viagra online doctor tadalafil viagra online purchase viagra alternative is it illegal to buy viagra online viagra usa online
جمعه 3 فروردین 1397 07:54 ب.ظ

You stated this well!
how much does a cialis cost we use it cialis online store female cialis no prescription tadalafil 20 mg dose size of cialis online prescriptions cialis fast cialis online cialis pills in singapore cialis 20mg preis cf best generic drugs cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 01:29 ق.ظ

Amazing knowledge. Thanks a lot!
brand cialis nl cialis canadian drugs cialis from canada tadalafil 20mg wow cialis tadalafil 100mg safe dosage for cialis we like it cialis price buy original cialis price cialis per pill tadalafilo
جمعه 17 آذر 1396 07:25 ب.ظ
Great website. A lot of useful info here. I am sending it to some pals
ans also sharing in delicious. And certainly,
thank you for your sweat!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :