تبلیغات
کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان - جایگاه کتابخانه در تفکر مسلمانان سلف
 
کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان
انیس کنج تنهایی کتاب است / فروغ صبح دانایی کتاب است .
درباره وبلاگ


شناساندن تاریخ و فرهنگ اصیل اسلامی و حفظ ارزشها و باورهای دینی به نسل حاضر و آینده جامعه اسلامی جهت حفظ هویت و رشد غرور دینی و باورهای مذهبی امری مسلم و ضروری است . کتابخانه ها مسئول گردآوری ، حفاظت و سازماندهی منابع لازم در راستای شناسایی تاریخ ، فرهنگ و آداب و رسوم اسلامی می باشند. کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان نیز در این راستا با فراهم آوری 50000 جلد کتاب توانسته است گامی کوچک در جهت رشد و تعالی فرهنگ دینی و حراست از گنجینه های اندیشمندان بردارد. اما انفجار اطلاعات همراه با تکامل سریع تکنولوژی و فزونی بیش از انتظار نشریات در دهه های اخیر بسیاری از کتابخانه های بزرگ دنیا را از فراهم آوری تمام نشریات عاجز نموده است . کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد .از این رو امیدمان بر آن است تا اندیشمندان ، کتابدوستان ، ناشران و مولفان ارجمند بذل عنایتی نموده با همتی خداپسندانه و عزمی راسخ با اهدای کتاب در جهت ارتقای سطح کمی و کیفی مجموعه کتابهای کتابخانه مرکزی دارالعلوم ، ما را یاری نمایند. و من الله توفیق

مدیر وبلاگ : مسعود عبادی
نویسندگان

     این مقاله در شماره 12 - 13 ندای اسلام منتشر شده بود که در سایت های مختلف با حذف قسمتهایی ( بخصوص با حذف قسمت اولین کتابخانه در اسلام و ... ) منتشر شده ، صلاح را بر آن دیدیم تا بصورت کامل از طریق وبلاگ کتابخانه مرکزی نیز منتشر شود.

     « ن و القلم و ما یسطرون » ؛ شأن و عظمت قلم و به تبع آن كتاب كه خدای متعال بارها در قرآن كریم از آن نام می‌‌برد، خود گویای ارزشی است كه كتاب و كتابت نزد پروردگار جهان داراست. اسلام دین علم و دانش است و مسلمانان را به دانش اندوزی توصیه می‌كند، انسان‌های دانا را با انسان‌‌‌های نادان برابر نمی‌داند و درخواست پیامبر از خدا این است كه علمش افزون شود ( رب زدنی علما ). توصیه‌های ویژه رسول‌الله و شیفتگی مسلمانان به یاد‌گرفتن و یاد دادن باعث پیدایش دستاورد‌های بزرگ مادی و معنوی بوده است.

     با ظهور اسلام، كتابت وحی و پس از آن ضبط احكام و احادیث آغاز شد و از قرن دوم هجری نگارش و ترجمه كتب در رشته‌های مختلف شروع شد. در  پی تألیف و ترجمه كتاب و به منظور حفظ و نگهداری میراث علمی- فرهنگی بشر به  صراحت می‌توان گفت، اولین كتابخانه‌ها در بلاد اسلامی بوجود آمدند. تا جایی كه در قرون چهارم و پنجم هجری كتابخانه‌های بزرگی در سراسر ممالك اسلامی وجود داشت. در واقع پیدایش كتابخانه از آغازین روزهای اسلام، دستاورد بزرگداشت علم و دانش می‌باشد. در فرهنگ غنی اسلامی شكوهمندی هایی است كه جهان بشری را به شگفتی و سپاس وامی‌دارد. تالیفاتی كه اندیشمندان مسلمان نگاشته‌اند، ‌از جلمه آثار با ارزشی است كه همگان را به تعظیم وا داشته است.

     كتابخانه در واقع، قلب هر مؤسسه آموزشی، پژوهشی و تربیتی است. قوت و ضعف تعلیم و تربیت و تحقیق درهر جامعه‌ای وابسته به قوت و ضعف مراكزعلمی ـ آموزشی آن جامعه است و قوت و ضعف مراكز علمی آموزشی وابسته به قوت و ضعف آن مركز ( یعنی كتابخانه‌ها ) است. از تتبع و استقراء در مدارک اسلامی چنین بر میآید که مسلمانان قدرت و قوت تحقیقات نجومی ، فن آوریهای پزشکی ، پژوهشهای علمی ، تربیتی و دینی خود را مرهون شکوفایی و رونق مجموعه های بزرگ و میلیونی کتابخانه های خود هستند . مسلمانان بسیار سریع به جایگاه برتر کتابخانه ها بعنوان حافظان میراث علمی و فرهنگی بشر و نقش آموزشی , پژوهشی و تربیتی آن در جامعه و مراکز تعلیم و تربیت پی بردند و با همتی تام و عزمی راسخ برای تشکیل و سازماندهی کتابخانه ها آستین همت بالا زدند .

اولین کتابخانه در اسلام

     می توان گفت اولین کتابخانه مسلمانان , در زمان حضرت معاویه ( رض) و توسط خود ایشان بنیان نهاده شده است . یوسف العش در کتاب " کتابخانه ها ی عمومی و نیمه عمو می عربی در قرون وسطی " می نویسد : نخستین بیت الحکمه ( کتابخانه ) ای که شناسایی آن برای ما ممکن است متعلق به حضرت معاویه بوده است که پس از دست به دست شدن بین وارثان او به دست خالد بن یزید بن معاویه افتاد و خالد اولین فرد در تاریخ اسلام است که کتابخانه ای عمومی تاسیس کرد . عش ، یوسف ، کتابخانه های عمومی و نیمه عمومی عربی درقرون وسطی ص. 36 

     مکی السباعی در کتاب " نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی " می نویسد : در واقع باید گفت که در زمان خلافت چهار خلیفه نخست ، نمی توان از مجموعه کتابها به عنوان کتابخانه صحبتی به میان آورد. اما با ظهور سلسله اموی در دمشق و فتح ایران ، بین النهرین و شمال آفریقا ، دنیای اسلام وارد مرحله جدیدی شد ؛ اولین قدم در این مهم ( کتابخانه ) از طرف موسس این سلسله یعنی معاویه بن ابی سفیان (رض) برداشته شد . مدارک تاریخی روشنی در دست است که جمع آوری کتاب چه به صورت شخصی و چه به صورت عمومی از زمان حکومت بنی امیه شروع شده است . به گونه ای که اولین مدارک موجود درباره موجودیت کتابخانه در دنیای اسلامی که مشابه کتابخانه های عمومی امروز می باشد به زمان خالد بن یزید بن معاویه مربوط می باشد. مکی السباعی ، نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی . ص. 12

کتابخانه ها و نقش آموزشی آنها

     كتابخانه‌ها همواره نقش بسزایی در امر آموزش داشته‌اند تا جایی كه بیشتر كتابخانه‌های اسلامی، ‌در سده‌های میانه، بنیادهای آموزشی و فرهنگی بودند كه در كنار آموزش، كار كتابخانه‌های نوین را هم بر دوش می‌كشیدند. نمونه‌های بسیاری از كتابخانه‌هایی كه كار آموزش در آن‌ها انجام می‌گرفت وجود دارد.

     " در كاخ علی بن یحیی منجم (۲۷۵هـ) كتابخانه بزرگی بود به نام خزانة الحكمة كه مردم از جاهای گوناگون برای مطالعه بدان روی می آوردند، حتی برای دانشجویانی كه می خواستند در گوشه‌ای از كتابخانه زندگی كنند تسهیلات و هزینه‌هایی آماده شده بود و به آنان خوراك نیز داده می شد.جعفربن حمدان موصلی كتابخانه‌ای سرشار داشت كه هركس می‌توانست از آن بهره مند شود،‌حتی به دانشجویان تهیدست كمك های مالی می‌كرد، و خود در آن جا به تدریس می نشست. ابوعلی سوار کتابخانه ای داشت که به دانشجویانش ماهانه مقرری رسمی می پرداخت. و دیگر از کتابخانه بزرگ و زیبای بصره میتوان نام برد که دانشجویان برای بهره مند شده از این کتابخانه شگفت انگیز به آنجا می آمدند و در درس استادی که همیشه علم کلام می آموخت شرکت می جستند . و سرانجام در کتابخانه خزانه شاپور گفت و شنودها و مناظره هایی چهره می بست که ابوالعلاء معری از سرشناس ترین چهر های آن بود ". شلبی ، احمد ، تاریخ آموزش در اسلام . ص. 123

فراوانی، شكوه و عظمت كتابخانه ها

     شور و اشتیاق مسلمانان به علم و دانش و به تبع آن كتاب و كتابت و به پاس بزرگداشت منزلت كتاب، ‌و جهت حفظ میراث علمی و فرهنگی بشر، آنان را بر آن داشت تا توجهی جدی و شایان به كتابخانه ها داشته باشند. ازاین رو كتابخانه های بسیاری بنیان نهاده شد. دكتر شلبی در كتاب خود « تاریخ آموزش در اسلام » می‌نویسد: « كتابخانه‌ها آن چنان فراوان بودند كه به سختی می‌توان مسجد و یا بنیاد علمی‌ای یافت كه فاقد كتابخانه باشد. بدینسان گروه های مختلفی از طبقات اجتماعی گوناگون از این مجموعه‌ها بهره می‌گرفتند و نیز كمتر مدرسه‌ای در عراق، خراسان، سوریه و مصر پیدا می‌شد كه كتابخانه‌ای نداشته باشد،‌در واقع به سختی می‌توان تك مدرسه‌ای بدون مجموعه كتابخانه یافت.» همان ص. 152

     " توجه جدی مسلمانان به كتابخانه‌ها باعث پیدایش ساختمان هایی سترگ و مستقل برای كتابخانه‌ها شد.«مسلمانان به ساختن ساختمان هایی به عنوان كتابخانه‌های همگانی اهمیتی سترگ می‌دادند. برخی از كتابخانه‌ها همانند كتابخانه شیراز ، قاهره و بغداد در ساختمانهایی جداگانه قرارداشتند با اتاق هایی بسیار برای كاربردهای گوناگون و تالارهایی كه جهت مطالعه و تحقیق و اتاق هایی جهت نسخه برداری از دست نوشت ها و اتاق هایی برای برگزاری نشست ها و انجمن های ادبی، به گونه‌ای كه تمام اتاق ها از ابزار آسایش و راحتی جهت مطالعه پر بود. " همان ص. 152

     آدامز متز در کتاب خود می نویسد : خواجه نظام الملک در نظامیه بغداد کتابخانه عظیمی برای دانشجویان و روشنفکران تاسیس کرد که بودجه آن به یک میلیون و پانصد و چهل هزار فرانک طلا می رسید . خلیفه المستنصر بالله عباسی کتابخانه بزرگی برای ملل و نحل مختلف شرق در بغداد بنیان نهاد که صدها کتابدار و صدها هزار جلد نسخه خطی در آن موجود بود . کتابخانه العزیز فاطمی یک میلیون و ششصد هزار جلد کتاب داشت که در این کتابخانه وسایل گوناگون نجومی ، نقشه کرات آسمانی و یک نقشه بسیار بزرگ جهان نما روی پارچه ابریشمی کبود کشیده شده بود. متز ، آدامز ، زندگی مسلمانان در قرون وسطی ص. 239
جهت ارایه تصویر مختصری از عظمت و شکوه کتابخانه های مسلمانان می توان نام و شمار کتابهای تعدادی از کتابخانه های بزرگ در تمدن اسلامی را به شرح ذیل نام برد :

     بیت الحکمه بغداد 4000000 جلد ، کتابخانه سلطنتی قاهره 1000000 ، کتابخانه طرابلس شام 3000000 ، کتابخانه مراغه 400000 ، بیت الحکمه قرطبه 400000 دارالحکمه قاهره 100000 و ...
هم چنین جهت ارایه تصویری بهتر و روشنتر از جایگاه كتابخانه در تفكر مسلمانان سلف می‌توان حقیقت تاریخی ذیل را یادآور شد، ‌در بررسی تاریخ كتابخانه‌های مسلمانان حقایق و شگفتی های بسیاری مشاهده می‌شود. از جمله: « هنگامی كه نوح بن منصور سامانی به صاحب بن عباد وزارت را پیشنهاد كرد نپذیرفت، یكی از دلایلش این بود كه جابه جا كردن كتابخانه‌اش كه نزدیك ۴۰۰بار شتر بود دشوار می‌نمود. بدین سان او ماندن در كنار كتاب هایش را بر وزارت ترجیح داد، ‌وی اجازه استفاده آزادانه از كتابخانه‌ا‌ش را به همگان داده بود وحتی برای آن هایی كه از كتابخانه بیشتراستفاده می كردند، جوایزی تعیین كرده بود و هنگام وفات، كتابخانه بزرگ خود را كه بالغ بر ۲۰۶هزار جلد كتاب بود به شهر ری بخشید. مکی السباعی ، نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی ص. 145

     این شکوه و عظمت و این توجه قابل تحسین مسلمین به کتابخانه ها زمانی ما را بیشتر شگفت زده می کند که بدانیم تمام دستاوردهای علمی و پژوهشی مسلمانان درست در زمانی صورت می گیرد که طلیعه داران علم و تکنولوژی عصر حاضر در آن دوران در خواب قرون وسطایی خود بسر می بردند ، بگونه ای که نه تنها با مجموعه های میلیونی کتابخانه ها کاملا بیگانه بودند بلکه حتی بسیاری از کتابهای علمی آنها در گوشه های کلیسا به زنجیر کشیده شده بود و اجازه استفاده عمومی آنها نبود . اما سوگمندانه حوادث بسیاری باعث سقوط تمدن و فرهنگ اسلامی شد ، و با افول تمدن و فرهنگ در سرزمین های اسلامی كتابخانه‌ها نیز همچون سایر علوم و فنون در غروب غمناكی فرو رفتند. حملات وحشیانه مغول و تاتار، یورش غربیان به كتابخانه‌ها، بی همتی و بی علاقگی حكام داخلی و به تبع آن مردم پس از حملات وحشیانه مغول ها و تاتارها سبب شد تا بسیاری از كتابخانه‌ها به اصطبل!! تبدیل شوند، بسیاری توسط سربازان به غارت بروند و بسیاری توسط دلالان طمعكار كتاب خریداری شوند و این سقوطی بود كه خیزشی بدنبال نداشت و کتابخانه های زیادی بی رحمانه سوزانده شد. در بررسی تطبیقی اوضاع کنونی کتابخانه های اسلامی و غربی به وضوح می توان به عدم خیزش کتابخانه های اسلامی و رشد همه جانبه کتابخانه های غیر اسلامی پی برد.

نگاهی کوتاه به وضعیت کتابخانه های غیر اسلامی

     به عنوان نمونه ، فقط بررسی وضعیت کتابخانه های یک کشور اکتفاء می نمایم ( آنهم بصورت آماری و مختصر )

کشور روسیه

     این کشور با داشتن 360 هزار کتابخانه دارای مجموعه ای از بزرگترین کتابخانه های دنیا و بخصوص آسیاست. از مجموع 360 هزار کتابخانه یاد شده 128 هزار آن بصورت کتابخانه عمومی در معرض استفاده عموم مردم است. کتابخانه لنین ، با مجموعه 36 میلیونی خود در صدر کتابخانه های روسیه قرار دارد. مجمعوعه این کتابخانه به 247 زبان می باشد که 25 میلیون آن به زبان روسی و بقیه به زبانهای دیگر است . بطور مثال این کتابخانه در حدود 20 هزار جلد کتاب درباره ادبیات ایران دارد روزانه به طور تقریبی 7000 نفر مراجعه کننده روسی و غیر روسی دارد و سالانه بیش از 12 میلیون جلد کتابب به امانت می دهد . علاوه بر کتابخانه لنین می توان از کتابخانه لنینگراد با مجموعه 28 میلیون آن نام برد همچنین کتابخانه ملی علم و صنعت روسیه با مجموعه 10 میلیونی و کتابخانه آخوندوف با مجموعه 5/4 میلیونی در حال سرویس دهی به دنیای اطلاعاتی و  پژوهشی خود هستند .

     از دیگر کشورها می توان کتابخانه ملی چین ، فرانسه ، آلمان ، بریتانیا و ... را نام برد که هر کدام از آنها دارای مجموعه های 30 الی 40 میلیونی هستند . علاوه بر این ، کتابخانه کنگره آمریکا دارای 120 میلیون جلد مواد کتابی و غیر کتابی است که در حال حاضر پیشگام عرضه کتابداری نوین به جهان می باشد. با این تفصیل به خوبی میتوان پی برد که اگر مسلمانان قدرت و قوت تحقیقات ، پژوهشها و فن آورریهای خود را در گذشته مرهون کتابخانه های بزرگ خود بوده اند ، امروزه غربیها نیز قدرت و قوت تحقیقات علمی و نوآوریهای صنعتی خود را مرهون کتابخانه های عظیم و باشکوه خود هستند.

كتابخانه‌ها در عصر الكترونیك

     موج انقلاب اطلاعاتی كه درچند دهه دیگر به كمال خواهد رسید به زودی تحولی شگرف در تمام شؤون زندگی ایجاد می‌كند و این امری است اجتناب ناپذیر. آن چه مهم است انطباق با چنین شرایط ویژه پیشرفت تكنولوژی واطلاعاتی است. كتابخانه‌ها در عصر الكترونیك مفهوم امروزی خود را از دست خواهند داد، ‌نظام ارتباطی بی‌كاغذ بر دنیا حاكم خواهد شد‌ و سلطه كامپیوتر وارتباطات از راه دورهمه جا را تحت پوشش خود قرارخواهد داد. استفاده از نوارهای مغناطیسی برای ثبت و ضبط اطلاعات منجربه كنار گذاشتن كاغذ خواهد شد.كتاب الكترونیكی ،‌كتاب مرجع الكترونیكی، كتابخانه الكترونیكی قابل حمل، جای مشابه‌های خود را در وضع فعلی خواهد گرفت.

     درحقیقت كتابخانه‌ها به عنوان ابزاری در خدمت علم و تكنولوژی و معارف بشری همواره باید خود را پابه پای چنین پیشرفت هایی بكشانند والامحكوم به زوال و فنا خواهند ماند.دربرابرتحول سریع تكنولوژی اطلاعات،‌بعید به نظرمی‌رسد كه كتابخانه به عنوان نهادی بتواند پایداری كند،‌كتابخانه هایی می توانند به بقای خود ادامه دهند كه خواستار تلاش و پویایی باشند وبخواهند با واقعیات خود را تطبیق دهند. دراین شرایط حساس و درعالم وابستگی تكنولوژی و صنعتی و به ویژه اطلاعاتی،‌ شایسته است بار دیگر با همتی تام و با عزمی راسخ به سازماندهی كتابخانه‌های مساجد، ‌مدارس و دانشگاه های اسلامی بپردازیم، ‌شاید درسایه همت و تلاش و با توكل به قدرت خداوند بتوانیم شمه‌ای از دستاورهای گذشته خود را كسب نماییم و بار دیگرشكوهمندی هایی بیافرینیم كه مسلمانان سلف آفریدند، ازاین روپیشنهاد می شود:


۱ - درجهت رشد و شكوفایی مجموعه كتابخانه خود كوشا باشیم،‌به گونه‌ای كه مجموعه شایسته و قابل توجهی برای مساجد، مدارس و دانشگاه های خود فراهم آوریم.

۲-مجموعه ها را بر اساس یكی ازطبقه بندی های رایج دردنیا سازماندهی نماییم. بخصوص كتابخانه‌های مساجد و مدارس،‌ كه بدون سازماندهی وبه شیوه‌ای ابتدایی و در واقع بدون هیچ گونه شیوه‌ای اداره می شوند.

۳-درجهت كامپیوتریزه كردن مجموعه خود وهمگام شدن باامكانات اطلاع رسانی روزگام های اساسی و حساب شده‌ای برداریم.

مسعود عبادی کتابدار کتابخانه مرکزی دارالعلوم زاهدان





نوع مطلب : کتابخانه، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
شنبه 30 شهریور 1392 11:03 ق.ظ
lotfa ravayat ya dastanhai dar mored alame barzag dar saiteton bezarin
مسعود عبادیالسلام علیکم با عرض پوزش این وب فقط در موضوعات مربوط به کتاب و کتابخانه و کتابداری به ارائه مطلب می پردازد شما می توانید به سایت مسجد مکی مراجعه بفرمایید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :